توسط: داکتر محمد ایاز نیازی

تاریخ: 18/11/2012

جمع و ترتيب قرآن مجيد

1:- جمع آورى قرآن مجيد در عهد آنحضرت، صلى الله عليه وسلم

قرآن عظيم الشان در دورهء رسالت آنحضرت صلى الله عليه وسلم، به دستور و هدايت ايشان جمع وترتيب شده است. پيامبر بزرگوار اسلام صلى الله عليه وسلم به نزول وحى وآمدن
جبرئيل عليه السلام آنقدر عشق و علاقهء شديدى داشتند كه هنگاميكه پيك وحى آيات را برايشان مى خواند ، همراه او زبان خود را حركت ميدادند وعجله ميكردند تا اينكه خداوند جل جلا له ايشان را ازين كار منع فرمود چنانچه ميفرمايد:

لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (۱۶) إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآَنَهُ (۱۷) فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآَنَهُ (۱۸) ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ (۱۹)( سورة ا لقيامة )

زبانت را به (خواندن ) قرآن حركت مده تا ( بدين وسيله ) بآن شتاب كنى. واقعاً جمع نمودن آن و جارى شدن آن بر زبان تو بر عهدهء ما است پس وقتيكه آنرا خوانديم ، خواندن آنرا پيروى كن، سپس بيگمان توضيح آن ( نيز ) بر عهدهء ما است

پيامبر بزرگوار اسلام صلى الله عليه وسلم بعد ازينكه آيات كلام مجيد را از جبرئيل امين فرا ميگرفتند به كاتبان وحى املاء مى نمودند و ايشان حسب هدايت و دستور آنحضرت صلى الله عليه وسلم آيات و سور را ترتيب نموده بروى پوست ها ، شاخ هاى آهو و استخوان هاى پهن شترها و گوسفندان و سنگ هاى صاف وبرگ هاى پهن درختان خرما و غيره مى نوشتند. كاتبان وحى تعداد شان زياد بوده ولى مشهورترين آنها حضرت( على ابن ابى طالب ، ابى بن كعب ،زيد ابن ثابت ، ابودرداء ، معاذ بن جبل ،ابو زيد ، عبد الله بن مسعود و سالم مولى ابى حذيفه رضى الله عنهم ميباشد). امام بخارى رحمة الله عليه در حديثى كاتبان وحى را اين چنين بيان نموده است:
عن عبد الله بن عمرو بن العامر قال سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم ، يقول: ( خذوا القرآن من اربعة من عبدا لله بن مسعود وسالم و معاذو ابى بن كعب. ( صحيح البخارى )
از عبد الله پسرعمرو پسر عاص رضى الله عنه روايت شده كه گفت:
از آن حضرت صل الله عليه وسلم شنيدم كه ميفرمود : قرآن را ازين چهار نفر تعليم گيريد. عبد الله پسر مسعود ، سالم ، معاذ و ابى ابن كعب جبرئيل امين همه ساله در ماه مبارك رمضان قرآن مجيد را همراه آنحضرت صلى الله عليه وسلم تكرار و مراجعه مى نمود و حضرات اصحاب كرام نيز آنچه را از قرآن مجيد حفظ و نوشته داشته اند.به پيامبر اسلام صلى الله عليه وسلم عرضه مى نمودند.

بنا ءً قرآن مجيددرعهد رسالت مآبى حفظ،نوشته،جمع و ترتيب گرديده است.


2:- جمع آورى قرآن مجيد در دوره ء خليفه ء اول حضرت ابو بكر صديق رضى الله عنه

زمانيكه حضرت ابو بكر صديق رضى الله عنه بعد از رحلت آنحضرت صلى الله عليه و سلم زمام امور مسلمانانرا بعهده گرفت تعداد كثيرى از قبايل عرب مرتد شده از دادن زكات به بيت المال اباء ورزيدند، حضرت ابوبكرصديق رضى الله عنه لشكرى راجهت سركوبى شان تهيه ديد و در سر زمين يمامه جنگ شديدى ميان مسلمانان و مرتدين بوقوع پيوست كه در نتيجه هفتاد تن از قاريان و حفاظ قرآن كريم به شهادت رسيدند. حضرت عمر فاروق رضى ا لله عنه بعد از واقعهء يمامه از خوف اينكه مبادا قرآنكريم با شهادت قراء وحفاظ ضايع شودخدمت حضرت ابوبكر صديق رضى الله عنه رفته از وى خواست كه هيأتى را مركب از حفاظ و كاتبان وحى تشكيل و موظف جمع آورى قرآن عظيم الشان نمايد، حضرت ابوبكر صديق رضى الله عنه در بدو امر از جمع آورى قرآن اباء آورد و سپس نظرحضرت عمر رضىالله عنه را قبول فرموده به جمع آورى قرآن شريف هدايت داد و كميسونى مركب از كاتبان وحى را باين منظور تشكيل كرد. اعضاى اين كميسون بعد از گرد آورى مصاحف مختلف ، مصاحف موصوف را از نظر حفاظ گذراندند وبه خليفه مسلمانان تسليم داد.اين مصاحف به خانه ء حضرت ابوبكر صديق رضى الله عنه تا وقت وفات حضرت ابوبكر حفظ و نگهدارى مى شد.بعداً به خليفء دوم مسلمانان حضرت عمر فاروق رضىالله عنه سپرده شد وبعد از شهادت شان مصاحف مذكور به خانه ء زوجه مطهره ء پيامبر صلى الله عليه وسلم بى بى حفصه دختر عمر فاروق رضى الله عنه انتقال داده شد.
از بيان و توضيحات فوقى بخوبى دا نسته ميشود كه قرآن كريم در عهد نبى كريم صلىالله عليه و سلم به شكل متفرق و پراگنده بروى سنگ هاى صاف و اوراق درختان خرما ، پوست ها و شاخ هاى آهو و استخوانهاى پهن ، نوشته شده ودر زمان خلافت حضرت ابوبكر صديق رضى الله عنه اين نوشته ها از روى اشياء مذكور جمع آورى گرديد و بصورت مصحف در آمد.

3:- جمع آورى قرآنكريم در زمان خليفه ء سوم حضرت عثمان رضى الله عنه

در دوره ء خلافت حضرت عثمان رضى الله عنه دامنه فتوحات اسلام وسعت يافت، حفاظ قرآن كريم به شهرها متفرق شدند و هر حافظ قرآن نحوه ء قرائت خاص داشت كه از آنحضرت صل الله عليه وسلم فراگرفته بودند وبه شهرو دياريكه ميرفتند همان قرائت مسموعه خود را بمردم تعليم ميدادند اين اختلاف قرائت ولهجه ها احياناً باعث ايجاد شك وترديد ميان مردم مى شد وهر كس قرآنى را كه از قارى محل و شهر خود تعليم گرفته بود صحيح دا نسته و قرائت جانب مقابل را رد وانكار مى كرد . زمانيكه مسلمانان به سر كردگى حذيفه بن اليمان آذربايجان و ارمينيا را فتح نمودند و حضرت حذيفه اختلافات مردم در مورد قرائت ولهجه مشاهده كرد جريان را به خليفه ء سوم مسلمانان حضرت عثمان رضى الله عنه بيان نموده و وى را ازعواقب خطريكه ميان مسلمانان از ناحيه ء قرائت قرآن مجيد به ميان آمده بود آگاه ساخت و از وی خواست که قرآن را جمع آورى نموده يك قرائت و لهجه رااصل قرارداده وهمه مردم رابه تلاوت آن مآمورنمايدوقرائت هاديگر را منسوخ وملغى قراردهد. حضرت عثمان رضى الله عنه به خواست وى لبيك گفته از حضرت حفصه رضى الله عنها تقضاكرد كه مصا حفيكه درخانه وى است بفرستد تا ازروى آنها نسخه هاى ديگرى نقل گردد و سپس مصاحف مذكور دوباره بوى مستردگردد بى بى حفصه رضى الله عنها چنين كرد بعداْ حضرت عثمان رضى الله عنه هيئتى را مركب ازين افراد توظيف فرمود: ( زيد بن ثابت انصارى عبدالله بن زبير سعيد ابن العاص وعبدالرحمن بن الحارث بن هشام) وبه ايشان هدايت دادند كه ازميان نسخه هاى هفت گانه قرآن مجيد كه به لهجه هاوقرائت مختلف موجود بوده تنها همان نسخه يي كه بز بان قريش بود انتخاب گردد و از روى آن هفت نسخه ديگرنقل شود وبه اين شهر ها يك يك نسخه فرستاده شود: مكه مكرمه ، شام ، بصره ،كوفه، يمن ، بحرين و يك نسخه در مدينه منوره به نزد خليفه مسلمانان باقى بماند.
اين جمع آورى حضرت عثمان رضى الله عنه به جمع آورى يار سوم قرآن مجيد شهرت دارد مه در سنه ( ۲۵ ) هجرى صورت گرفته است.